Verwarrende tijden. Waarin een nieuw en besmettelijk virus over de wereld raast. Met ongekende gevolgen voor volksgezondheid en economie. Maar het zijn ook interessante tijden voor ons als risicodeskundigen. Want we proberen nogal eens om het omgaan met risico’s te beïnvloeden in onze eigen praktijk. Door voorlichting aan werknemers en omwonenden van onze bedrijven bijvoorbeeld. En nu krijgen we in tijden van crisis en pandemie een leerzame demonstratie voorgeschoteld. Dagelijks zien we hoe mensen reageren op onzekerheid en risico. We zien hoe risicobeleving werkt, hoe gewone burgers met risico omgaan, hoe mensen reageren op voorlichting, hoe veerkracht uiteindelijk alles overwint. Het speelt zich allemaal af voor onze ogen. Leerzaam en inspirerend. We zitten eerste rang.

Menselijk gedrag wordt niet zozeer bepaald door de feitelijke risico’s, maar door de beleving daarvan. Maar hoe werkt die risicobeleving in de praktijk? We weten uit allerlei onderzoek dat mensen zich vooral zorgen maken over dingen die nieuw en onbekend zijn. Over zaken die onzichtbaar, maar fataal kunnen zijn. Over dingen waar iedereen aan wordt blootgesteld en zich moeilijk tegen kan beschermen. Over dingen waarbij onduidelijk is of autoriteiten wel de juiste beslissingen nemen en alles onder controle hebben. Kortom, bij dit nieuwe virusrisico staan alle risicobeleving-seinen op rood. Veel mensen vrezen het virusrisico en doen hun best om het te beheersen. Vooral in het begin van de crisis.

Later in de crisis, als alle virologen, epidemiologen en immunologen hun zegjes hebben gedaan, blijkt alles veel ingewikkelder. Want er zijn nog zoveel andere specialisten, nog zoveel andere risico’s. Bange consumenten kopen niks. Onzekere ondernemers investeren niet. Ingrijpende maatregelen tegen het virus redden misschien levens, maar bedreigen ook de economie, leiden tot armoedeval en zo tot verloren levensjaren. Later in de crisis blijkt vooral het vertrouwen in de autoriteiten te bepalen hoe gewone burgers met risico omgaan. Een misschien in onze eigen praktijk wat onderschatte factor. Leerzaam. Wie de risicobeleving van werknemers of omwonenden wil beïnvloeden, moet niet alleen voorlichten, maar vooral werken aan vertrouwen in de beslissers en hun adviseurs.

Als de crisis onverdraaglijk lang duurt, bagatelliseren sommigen het virusrisico en komen in opstand tegen strenge hygiënemaatregelen. Andere burgers vragen om meer bescherming en eisen absolute veiligheid. Het eeuwige dilemma voor een overheid die het nooit goed kan doen. We herkennen ook dat uit onze eigen praktijk. Voorgelichte werknemers willen zich best aan de veiligheidsregels houden, maar niet tot elke prijs. Uit ervaring weten we hoe mensen reageren op voorlichting. Hoe zij omgaan met normen voor blootstelling aan giftige stoffen op het werk of voor afstanden rondom een gevaarlijke fabriek. Als risicodeskundigen weten we dat risico’s nooit nul zijn. Maar ook dat mensen duidelijkheid willen en normen opvatten als absolute grenzen tussen ‘veilig’ en ‘onveilig’.

Zo’n pandemie mobiliseert ongekende creativiteit en veerkracht. Er komen slimme oplossingen en alternatieve aanpakken, al gaat dat met vallen en opstaan. Zodra besmettingscijfers dalen, veren consumentenvertrouwen en beurskoersen op. Gedreven door een verlangen naar het einde van de crisis, naar ‘het oude normaal’. Flexibiliteit is het sleutelwoord. Ook dat herkennen we uit onze eigen praktijk. We zijn al lang bezig om onze veiligheidssystemen flexibeler te maken. Zodat we niet langer slachtoffer zijn van onze starre systemen. We leggen verantwoordelijkheden waar zij kunnen worden waargemaakt. We creëren vrijheid voor professionals om te kunnen improviseren. Een optimistische boodschap in tijden waarin pessimisme domineert: We zijn op de goede weg. Veerkracht overwint uiteindelijk alles.

Walter Zwaard – Risicoprofessional